Czechy
Czechy są małym krajem śródlądowym, o powierzchni 78,8 tys. km kwadratowych. Posiadają dogodne połączenia rzeczne z Morzem Bałtyckim poprzez Odrę i Morzem Północnym poprzez Łabę.
Obszar państwa zajmują dwie jednostki strukturalne: Masyw Czeski i niewielki fragment Karpat. Południowo-wschodnią część Masywu zajmuje Wyżyna Czesko-Morawska, a jego środek wypełnia Kotlina Czeska. Kotlina otoczona jest górami zrębowymi. Na południowym-zachodzie Kotliny rozciągają się pasma Szumawy i Lasu Czeskiego, na północnym-zachodzie Rudawy, a od północnego-zachodu Sudety. Klimat Czech jest umiarkowany, pozostający pod wpływem mas powietrza napływającego znad Oceanu Atlantyckiego. Roślinność należy do prowincji florystycznej środkowoeuropejskiej.
Państwo Czeskie powstało na początku X w. W 1526r. znalazło się we władaniu austriackich Habsburgów i od 1620r. stanowiło prowincję w monarchii habsburskiej. Po rozpadzie monarchii w 1918r. Czesi i Słowacy utworzyli wspólne państwo Czechosłowację. Pierwszego stycznia 1993r. Czechosłowacja podzieliła się na dwa kraje: Czechy i Słowację. Głównymi miastami Czech są: Praga (stolica), Brno, Ostrawa, Pilzno, Ołomuniec, Liberec, Hradec Kralowe. Miejscowościami uzdrowiskowymi są Cieplice, Karlowe Vary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie.
Czechy zajmują centralne położenie w Europie. Są krajem wyżynnym. Tereny wzniesione od 300 do 800 m n.p.m. zajmują 72% powierzchni (powyżej 800 m — 4%). Leżą w obrębie Masywu Czeskiego, jedynie na wschodzie wchodzą fragmentarycznie w zasięg Karpat Zachodnich. Masyw Czeski jest starą jednostką geologiczną w postaci rozległej kotliny otoczonej górami zrębowymi, tworzącymi naturalne granice państwowe („twierdza Europy"). Od południowego zachodu kotlinę otacza masywny wał górski Szumawa (1378 m n.p.m.), następnie niższy od niego Las Czeski (1042 m). Od północnego zachodu opadają stromym uskokiem ku kotlinie Rudawy Czeskie (1244 m), a od północnego wschodu — Sudety (1603 m). Obramowanie od strony południowo-wschodniej tworzy pocięta głęboko wąskimi dolinami Wyżyna Czesko-Morawska. Masyw Czeski oddziela od Karpat obniżenie ciągnące się (od granicy z Polską) doliną górnej Odry przez Bramę Morawską (302 m n.p.m. — dział wodny między Odrą a Dunajem), a następnie doliną Morawy do Dunaju.
Klimat Czech jest umiarkowany i pomijając obszary górskie łagodny. Średnie temperatury roczne wahają się od 6 do 10°C, średnia stycznia od -1 do -3°C, lipca od 19 do 20°. Opady od 500 mm rocznie we wnętrzu kotliny do 1200 mm w górach. Podobnie rośnie liczba dni z pokrywą śnieżną od 40 w okolicach Pragi do 200 w Karkonoszach.
Masyw Czeski odwadnia Laba (364 km w Czechach) z największą rzeką w kraju — Wełtawą (430 km), której głęboko wcięta dolina zajęta jest w większości przez jeziora zaporowe. Osobliwością, zwłaszcza w południowych Czechach, są duże skupiska stawów rybnych (ponad 22 tys. stawów, 54 tys. ha pow.). Wzdłuż linii uskoku Rudaw Czeskich występują bogate zasoby wód mineralnych.
Na podkreślenie zasługuje duża lesistość z przewagą drzewostanów szpilkowych. Roślinność górska w Szumawie i Karkonoszach sięga piętra kosodrzewiny.
Obszar Czech od IV w. p.n.e. zamieszkiwały plemiona Celtów (od plemienia Bojów — łacińska nazwa Bohemia). W I w. p.n.e. został podbity przez plemiona germańskie (Markomanów), a w czasie wędrówki ludów opanowany przez plemiona słowiańskie. W VII w. dochodzi do powstania na terenie dzisiejszych Czech i Słowacji mało poznanego tworu państwowego pod wodzą frankońskiego kupca Samona. W IX w. Czechy weszły w skład silnego wczesnofeudalnego Państwa Wielkomorawskiego (wykopaliska: Stare Mesto, Mikulćice), które realizując politykę uniezależnienia się od Niemiec (Rościsław 847-870 r.) przyjęło chrześcijaństwo z Bizancjum (Cyryl i Metody).
Głównym spadkobiercą Państwa Wielko-morawskiego (jego upadek wskutek najazdu Węgrów w 906 r.) były Czechy zjednoczone przez praskich książąt Przemyślidów, którzy uznali zwierzchnictwo Rzeszy Niemieckiej. Kościelny obrządek słowiański został wyparty przez łaciński, biskupstwo w Pradze podporządkowane metropolii w Moguncji. Do Czech zostały włączone Morawy. W XI, XII w. Przemyślidzi, wspomagając Niemców, prowadzili wojny z Polską i Węgrami. W XII w. Czechy były przodującym księstwem Rzeszy. W 1198 r. (Przemysł Ottokatr I) zostały uznane monarchią dziedziczną, a jej królowie elektorami Rzeszy. Nastąpił szybki proces kolonizacji niemieckiej, zakładanie miast— handlowych, rzemieślniczych, górniczych (m.in. Igława, Kutna Hora), rozwój osadnictwa wiejskiego, częste były nadania królewskie niemieckim feudałom. Rozpowszechniał się język niemiecki wśród szlachty i miejskiego patrycjatu.
Okres rozkwitu politycznego, gospodarczego i kulturalnego przeżywają Czechy w XIII w. za rządów Przemysła Ottokara II (1254-78 r.), który czasowo (do 1278 r.) opanował Austrię, Styrię, Karyntię i Krainę, brał również udział wraz z Krzyżakami w krucjatach przeciw Prusom i Litwinom4. Z kolei Wacław II (1278-1305 r.) po zdobyciu większej części Polski (wygnanie Władysława Łokietka) został koronowany w Gnieźnie na króla Polski (1300-05 r.). Po wygaśnięciu Przemyślidów rządy objęła dynastia Luksemburgów. Czechy znacznie rozszerzają swoje terytorium, m.in. o Śląsk (wojny z Polską, 1348 r., pokój w Namysłowie z Kazimierzem Wielkim), Lużyce Dolne.
Na czasy panowania Karola I (1346-78 r.), od 1355 r. cesarza Rzeszy Karola IV, przypada „złoty wiek" w historii Czech, szczyt rozwoju gospodarczego (m.in. eksploatacja srebra, włókiennictwo, sadownictwo, gospodarka rybna, uprawa winnej latorośli) i kulturalnego kraju. Praga jest stolicą Rzeszy, siedzibą arcybiskupstwa. W 1348 r. zostaje w niej założony pierwszy uniwersytet w środkowej Europie. Następuje rozbudowa miasta.
Nasilające się z czasem konflikty wewnętrzne (antagonizmy między ludnością czeską a niemiecką) i stracenie w 1415 r. podczas soboru w Konstancji reformatora społecznego i religijnego, profesora Uniwersytetu w Pradze — Jana Husa stały się przyczyną wojen husyckich (1419-36 r.). Głównym ośrodkiem husytów był Tabor (biblijna nazwa nadana miejscowości Hradiśte), stąd nazwa uczestników ruchu taboryci (odłam radykalny, którego przywódcą był Jan Żiżka). Po zwycięskich początkowo bitwach z krucjatami cesarsko-papieskimi, brak jedności wśród, husytów doprowadził w końcu do klęski rewolucji. Wojny husyckie spowodowały znaczne osłabienie państwa. Krótki okres pomyślności przyniosły rządy narodowego władcy Jerzego z Podiebradu (1458-71 r.), ponowny regres nastąpił za panowania Jagiellonów — Władysława II (1471-1516 r.) i jego syna Ludwika (1516-26 r.), również królów Węgier.
Po śmierci Ludwika w bitwie pod Mohaczem (1526 r. klęska Węgrów w wojnie z Turcją), korona czeska, zgodnie z umową dynastyczną przeszła w ręce Habsburgów. Nastąpiła stopniowa utrata samodzielności, ograniczenie swobód religijnych (działalność kontrreformacyjna jezuitów). Idee walki przeciw podporządkowaniu się Habsburgom znalazły swoje urzeczywistnienie w powstaniu zbrojnym w Pradze, które zapoczątkowało pierwszy etap wojny trzydziestoletniej (1618-20 r., tzw. wojna czeska).
Klęska Czech w wojnie z wojskami Ligi Katolickiej pod Białą Górą (1620 r.) przyniosła definitywną utratę niezawisłości narodowej. Czechy stały się prowincją monarchii habsburskiej. Panowały rządy absolutne, germanizacja, prześladowania innowierców, w tym głównie protestanckiej szlachty. Nastąpiła masowa emigracja. Z końcem XVIII w. w okresie oświeconego absolutyzmu (ces. Józef II) zaznaczył się widoczny postęp gospodarczy i narodowe odrodzenie Czech. Szerzyły się idee panslawizmu (jedności kulturowej Słowian), a następnie, ze względu na sytuację polityczną — austroslawizmu (swobody kulturalne Słowian w ramach Austrii). W 1831 r. powstało stowarzyszenie kultural-no-naukowe Macierz Czeska (F. Palacky — historyk). W okresie Wiosny Ludów Praga była miejscem rewolucji. W drugiej połowie XIX w. Czechy przeżywają rozkwit gospodarczy (rozwój przemysłu) i stają się jedną z najbogatszych prowincji Austrii.
Przynależność Czech, podobnie jak i Słowacji w latach 1526-1918 do monarchii habsburskiej, a od 1867 r. do Austro-Węgier doprowadziła do wspólnej walki o niepodległość. W czasie I wojny światowej przedstawiciele obu narodów opowiedzieli się po stronie Ententy. W 1916 r. utworzony został Czechosłowacki Komitet Narodowy (legiony we Francji, Anglii, Rosji), w 1918 r. nastąpiło proklamowanie Republiki Czechosłowackiej.
Nowe państwo wykazywało wiele słabości. Liczne mniejszości (Niemcy, Węgrzy, Ukraińcy, Polacy) przejawiały dążenia odśrodkowe. Słowacy, którym nie przyznano obiecanej autonomii, nie mogli się pogodzić z koncepcją jednolitego państwa czechosłowackiego. Oddziaływała propaganda hitlerowska. W wyniku układu w Monachium (1938 r.) Czechy utraciły na rzecz Niemiec rozległe tereny przygraniczne, ponadto Polacy dokonali aneksji Zaolzia.
W czasie II wojny światowej Czechy włączono do Rzeszy tworząc „Protektorat Czech i Moraw". W 1945 r. nastąpiło wyzwolenie kraju w większości przez wojska ZSRR. W 1948 r. ogłoszono Czechosłowacką Republikę (CSR), w 1969 r. wprowadzono federacyjną strukturę państwa (CSRS). Od czasu przekształceń systemowych w 1990 r. państwo przyjęło nazwę Czeska i Słowacka Republika Federacyjna (CSRF). Od 1 stycznia 1993 r. w miejsce Czechosłowacji powstały 2 odrębne państwa: Republika Czeska i Republika Słowacka.
Czechy od początku swoich dziejów znajdowały się w kręgu kultury zachodnioeuropejskiej.
Z wczesnego średniowiecza pochodzą przedromańskie rotundy (m.in. Św. Wita w Pradze z X w.). W XII, XIII w. panuje sztuka romańska, której głównym ośrodkiem jest Praga: kościoły Św. Wita, Św. Jerzego, kamienice mieszczańskie. Cennym dziełem sztuki romańskiej jest rotunda w Znojmie ze słynnymi freskami (XII w. — historia dynastii Przemyślidów). Kościoły romańskie zachowały się w Reznowicach (XII w.), Tfebiću (XIII w.).
Wraz ze wzrostem znaczenia miast nastąpił silny rozwój gotyku, zwłaszcza w jego późniejszej fazie w XIV w., za panowania Karola IV. Następuje rozbudowa Pragi (arch. Piotr Parler). Wznoszone są liczne zamki, m.in. Bezdez, Zvikov (XIII w.), Karlśtejn (XIV w.); kościoły w Znojmie- Kolinie, Kutnej Horze. Na przełomie XV i XVI w. rozkwita ostatnia faza gotyku, tzw. „gotyk władyoławowski" (król Władysław II). Dużą spuścizną chlubi się czeska szkoła rzeźbiarska (m.in. słynne piękne Madonny — np.: Madonna Krumlowska) i malarska (malarstwo ścienne, sztalugowe; mistrz z Trebońia XIV w.).
Rozwój renesansu nastąpił już pod patronatem Habsburgów. Swoistą odmianę stanowił tzw. „czeski renesans" — połączenie renesansowych wzorów włoskich z elementami silnie zakorzenionego gotyku. W Pradze nastąpiła przebudowa zamku na Hradczanach. Wznoszono liczne zamki z arkadowymi dziedzińcami, m.in. w miastach Litomyśl, Opoćno, Bućovice, Pardubice, całe renesansowe zespoły urbanistyczne — w Telć, Prachaticach. W rzemiośle artystycznym powszechne były wyroby ze szkła, emalii, metalu.
Barok rozwijał się pod znakiem wzmożonej habsburskiej działalności kontrreformacyjnej, mecenatu kościoła i arystokracji. W XVII w. przeważały wpływy włoskie (pałac Wallensteina w Pradze, zamek w Roudni-cach). W XVIII w. wykształcił się swoisty czeski barok, nawiązujący do sztuki średniowiecznej (Christoph Dientzenhofer i jego syn Kilian Ignaz — twórcy barokowej Pragi). Nastąpiła ponowna przebudowa i rozbudowa Pragi (m.in. Kościół Św. Mikołaja na Małej Stranie). Z innych miejscowości można wymienić np. klasztory w Tepla, w Pląsy, kościoły w Karłowych Warach. Na Morawach silny był wpływ baroku wiedeńskiego, słynne są zamki w: Holesov, Kromieryżu, Vranov (arch. J.B. Fischer von Erlach). Architekturze towarzyszył rozkwit rzeźby (statuy na moście Karola), malarstwa (freski w kościołach). Z rzemiosła artystycznego na szczególną uwagę zasługuje meblarstwo, szkło ozdobne, porcelana (Holice).
Z końcem XVIII w. następuje ogólny zastój w rozwoju sztuki, stosunkowo słabo jest reprezentowany neoklasycyzm. W twórczości artystycznej XIX w. przewija się silny nurt narodowy. Malarstwo (romantyzm, a następnie realizm) nawiązuje w tematyce do rodzimego krajobrazu i folkloru. Pod koniec XIX w. wznoszone są monumentalne budowle w stylu historycznym — neogotycka przebudowa Katedry Św. Wita, neorenesansowe gmachy Teatru Narodowego (Narodni divadlo), Muzeum Narodowego w Pradze. W XX w. rozwija się czeska architektura secesyjna.
Poza sztukami plastycznymi tendencje narodowe przewijają się w muzyce (reakcja na wpływy niemieckie). Czołowymi twórcami stylu narodowego, opartego na czeskich motywach ludowych są: Bedfich Smetana (m.in. cykl Moja Ojczyzna, opera Sprzedana narzeczona), Antoni Dworzak (Tańce Słowiańskie).