Hiszpania
W warunkach wzmożonej pobożności, obudzonej wyzwalaniem ziem spod panowania niewiernych, kształtowała się sztuka gotycka. Pierwsze zabytki pochodzące z XII w. wiążą się z budownictwem cysterskim — klasztory: Moreruela pod Zamorą, Las Huelgas pod Burgos, Santa Maria de Huerta w prowincji Soria. Jednak główny rozwój architektury gotyckiej przypada na XIII w. i pozostaje pod silnym wpływem wzorów francuskich — katedry w Leon (budowę rozpoczęto w 1205 r.), Burgos (1221 r.), Toledo (1227 r.). Na przełomie XIV i XV w. sztuka hiszpańska wyzwoliła się spod obcych wpływów, wytwarzając własną formę gotyku (tzw. estilo florido). W Kastylii i Andaluzji wzniesiono kilkunawowe katedry (Segovia, Sewilla), natomiast w Katalonii, gdzie przeważają budowle jednonawowe, katedry: w Barcelonie, Walencji, Palma de Mallorca. Za panowania Izabeli Katolickiej estilo florido przekształcił się pod wpływem stylu mudejar w styl izabeliński: kościoły San Pablo i kolegium San Gregorio w Valladolid (XV w.). Z głównych dzieł architektury świeckiej wymienić należy przede wszystkim zamki obronne — Medellin, Peńafiel (XIV w.), Oropesa (XIV-XV w.), Coca, Segovia (XV w.), giełdy i hale targowe — Lonja de la Seda (1426 r.) w Walencji, Lonja del Mar (1344 r.) w Barcelonie oraz rezydencje miejskie z XV w. — Casa de los Pilatos w Sewilli, Casa de las Conchas w Salamance.
Utworzone w drugiej połowie XV w. państwo hiszpańskie dalekie było od wewnętrznej spójności. Przyszły naród dzieliły różnice regionalne: językowe, kulturowe, prawno-instytucjonalne. Ponad nimi górowały jednak różnice religijne. Wszczęte, już pod koniec XIV w., prześladowania innowierców położyły kres polityce tolerancji religijnej, doprowadzając do wypędzenia Żydów (1492 r.) a następnie Maurów (1502 r.).
Do szczytu potęgi państwo kastylijsko-aragońskie doszło za panowania Karola V i Filipa II z dynastii Habsburgów. W kilkanaście lat po wyprawie Krzysztofa Kolumba do Ameryki (1492 r.) powstało olbrzymie imperium obejmujące niemal całą Amerykę środkową i Południową (podbój Meksyku 1519-20 r., Peru 1581 -33 r., Chile 1535-37 r.), Filipiny (1543 r.) oraz inne terytoria — znacznie przewyższające powierzchnię metropolii.
Po soborze trydenckim (1545-63 r.) Hiszpania stanęła na czele obozu kontrreformacji. Poprzez kontakty z krajami leżącymi we wschodniej części Morza śródziemnego byli nosicielami elementów wyższej cywilizacji i należeli do elity umysłowej oraz zawodowej społeczeństwa. W wielu miastach, np. w Toledo, Astorga, Medina, stanowili poważną grupę ludności. Mimo istniejących poprawnych form współżycia, dochodziło niekiedy do ostrych konfliktów (pogrom ludności żydowskiej w 1391 r.) wywołanych zarówno względami politycznymi, jak i niewątpliwie niechętnym, jeżeli nie wrogim stosunkiem ludności chrześcijańskiej.
Karol I, od 1519 r. cesarz rzymski narodu niemieckiego, jako Karol V odziedziczył prowincje flamandzkie i burgundzkie cesarstwa, a w toku nieustannych wojen umocnił panowanie hiszpańskie w państwach włoskich, rozpoczęte zajęciem Neapolu i Sycylii (1504 r.), Księstwa Mediolanu (1525 r.), a rozszerzone niemal na cały Półwysep Apeniński układem pokojowym w Cateau-Cambresis (1559 r.). W 1580 r. jego syn Filip II, poprzez małżeństwo z Marią Portugalską, został również królem Portugalii i dziedzicem jej kolonii i znaczył się wówczas nie tylko w walce z herezją, ale wywarł również swoje piętno na i życiu umysłowym kraju.
Potędze politycznej towarzyszył "złoty wiek" hiszpańskiej sztuki, który pozostawił po sobie wspaniały dorobek artystyczny, trwałe dziedzictwo kultury W Kastylii pod wpływem renesansu powstaje na początku XVI w. oryginalny styl plateresco, który połączy elementy włoskie z elementami stylów mudejar i izabelińskiego. Styl ten charakteryzowała bogata i misterna dekoracja. Przykładami Salamance, Colegio de Santa Cruz.
W drugiej połowie XVII w. pod wpływem kontrreformacji i fanatyzmu religijnego Filipa II, narodził się surowy, monumentalny, pozbawiony prawie dekoracji, styl herreriański. Jego twórca, Juan Herrera, najpełniej wyraził go budując pod Madrytem w latach 1559-82 pałac-klasztor — Escorial. , W piśmiennictwie najpełniejszym przejawem renesansu stała się twórczość Miguela-Cervantesa, którego utwory, m.in. Don Kichot, Nowele przykładne, wywarły wielki wpływ na rozwój światowej literatury.
Swoiste piętno na malarstwie hiszpańskim tego okresu wywarł swą wielką indywidualnością Grek, Domenikos Theotokopulos, zwany El Greco. Odtrącony przez dwór Filipa II, wykorzystując doświadczenia weneckie (uczeń Tycjana) stworzył oryginalny i styl będący połączeniem ekspresyjności i z pierwiastkami pararalnymi. Polityka wojen rujnujących skarb monarchii, a także względy ekonomiczne spowodowały od połowy XVI w. nasilenie się kryzysu ekonomiczno-społecznego.
Kolejne niepowodzenia w polityce zagranicznej, to udział w przegranej wojnie trzydziestoletniej oraz utrata Portugalii i niektórych kolonii w Ameryce Środkowej i Azji. Zmonopolizowanie handlu z Ameryką przez Kadyks i Sewillę, nierównomierny rozwój rolnictwa ze szkodą dla upraw (ekspansja hodowli owiec, których wełna zasilała manufaktury Flandrii), terror wprowadzony przez inkwizycję nie tylko w sprawach religii, doprowadziło m.in. do ucieczki najbardziej dynamicznych jednostek do kolonii.
W XVII w., w okresie schyłku politycznego i ekonomicznego Hiszpanii Habsburgów, rozwinął się barok. Powstają imponujące budowle, jak kompleks Clerecia, obejmujący kościół Jezuitów i Uniwersytet Papieski w Salamance, Pałac arcybiskupi w Grenadzie, kościół San Isidoro w Madrycie. Pod wpływem idei architektów i rzeźbiarzy, Jose i Nicolasa Churriquerrów, od połowy XVII w. rozwijała się hiszpańska odmiana rokoko, churriquerryzm. Styl ten charakteryzuje niezwykle bogata dekoracja występująca głównie na fasadach i wnętrzach, wielokrotnie zaprzeczająca prawidłom geometrii i prawu ciążenia — fasada katedry w Santiago de Compostela (ok. 1738-50 r.), Plaża Mayor (1729-55 r.) w Salamance, pałac Dos Aguas (1744 r.) w Walencji, zakrystia kartuzji (ok. 1740 r.) w Grenadzie.
W epoce baroku apogeum rozwoju osiągnęło malarstwo hiszpańskie. Do najwybitniejszych malarzy tego okresu należeli: Jose Ribera (1588-1656 r.), Francisco Zurbaran (1598-1663 r.), Bartolome Esteban, zwany Murillo (1618-82 r.). Największym z nich był jednak nadworny malarz Filipa IV, Diego Velazquez (1599-1660 r.), znakomity portrecista, twórca wielkich płócien zbiorowych, wnętrz i scen rodzajowych.
Po śmierci Karola II, ostatniego z Habsburgów, na tronie Hiszpanii zasiadł wnuk Ludwika XIV, Filip V. Wraz z politycznym powiązaniem z Francją, na półwysep zaczęły napływać idee racjonalizmu i oświecenia. Reformy absolutyzmu oświeconego, przeprowadzone przez Karola III, jak np.: usunięcie Jezuitów (1767 r.), ograniczenie działalności inkwizycji, wprowadzenie protekcjonizmu celnego umocniły władzę monarszą.
W architekturze powolne odradzanie się kraju uwidacznia się jedynie w budowlach Madrytu (Pałac Burbonów 1738-1807 r.) i jego okolic: neoklasyczne pałace Pardo, Aranjuez, La Granja.
Na tle upadku sztuki narodowej wybitnym zjawiskiem jest postać wielkiego malarza hiszpańskiego przełomu XVIII i XIX w. Francisco Goyi (1746-1828 r.).
Początek XIX w. przyniósł krwawy wstrząs w postaci inwazji wojsk Napoleona (1808-13 r.) oraz rozpad wielkiego imperium kolonialnego w Ameryce. W wyniku powstań zbrojnych i walk wyzwoleńczych usamodzielniły się wszystkie kolonie na kontynencie amerykańskim. Niepodległość proklamowały: Kolumbia (1810-19 r.), Wenezuela (1811, ostatecznie wyzwolona w 1821 r.), Argentyna (1816 r.), Chile (1818 r.), Meksyk (1821 r.), Salwador (1821 r.), Boliwia (1825 r.), Urugwaj (1825 r.). W połowie stulecia zaczęły mnożyć się bunty rewolucyjne, dyktatury militarne, wojny domowe.
Pod koniec wieku Hiszpania utraciła, w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi, swoją ostatnią kolonię w Ameryce — Kubę, oraz Filipiny.
W wiek XX wkroczyła Hiszpania jako kraj kontrastów społecznych, kulturalnych i cywilizacyjnych, co było główną przyczyną jej burzliwej historii w pierwszym półwieczu (dyktatura generała M. Primo de Rivery, powstanie II Republiki, wojna domowa 1936-39 r., dyktatura generała F. Franco). Po II wojnie światowej, w której Hiszpania zachowała pozorną neutralność („Błękitna Dywizja" przy boku państw Osi), i okresie izolacji na początku lat pięćdziesiątych, kraj ten wkroczył na drogę intensywnego rozwoju gospodarczego, którego szczyt przypadł w czasie rządów technokratów z Opus Dei na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.
W rozwoju nowoczesnych kierunków w sztuce przełomowe znaczenie miała twórczość wielu wybitnych artystów hiszpańskich, działających głównie poza ojczyzną. Wśród nich wymienić należy przede wszystkim Pab-la Picasso (1881 -1973 r.) — jedną z największych indywidualności artystycznych XX w. oraz przedstawicieli surrealizmu: Salvadora Dali i Juana Miro. Na przełomie XIX i XX w. pojawiły się niepowtarzalne dzieła architekta katalońskiego Antonio Gaudiego — m.in. kościół Sagrada Familia, park Giiell, budynek Casa Batlló — wszystkie w Barcelonie.