Portugalia
Portugalia położona jest w południowo-zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego. Zalicza się do państw małych, jej powierzchnia wynosi 92,4 tys. km kwadratowych. Kształt państwa zbliżony jest do prostokąta, którego długość wzdłuż wybrzeża Atlantyku wynosi 560km, a szerokość 180km. Do Portugalii należą wyspy Azory i wyspa Madera leżące na Oceanie Atlantyckim.
Znaczną część powierzchni kraju zajmują wyżyny i góry. Na północ od doliny rzeki Tag wznosi się stary masyw górski. Pasma górskie masywu są silnie rozcięte głębokimi jarami rzek. Południowe obrzeżenia masywu stanowią Serra da Estrela z najwyższym szczytem Portugalii. Na południowy – zachód od Serra da Estrela ciągną się pasma gór wapiennych o rozwiniętych zjawiskach krasowych. Na południe od doliny rzeki Tag rozciąga się wyżyna Alentejo. Na południowych krańcach kraju leżą niskie góry i wyżyna Algarve. Tereny nizinne występują wzdłuż wybrzeży oraz w dolinie dolnego Tagu i rzeki Sado. Klimat Portugalii jest zróżnicowany, w północnej części kraju panuje klimat morski o małych dobowych i rocznych amplitudach temperatury i wysokich opadach, na południu natomiast klimat ma cechy zbliżone do śródziemnomorskiego. Sieć rzeczna kraju jest dobrze rozwinięta. W północnej Portugalii przeważa roślinność typu atlantyckiego z dużym udziałem lasów dębowych, a w południowej roślinność śródziemnomorska typu makia i wiecznie zielone lasy dębowe.
Na obszarze współczesnej Portugalii w starożytności zamieszkiwały ludy celtyckie i iliryjskie, które zostały podbite w II w. p.n.e. przez Rzymian. W czasie rzymskiego panowania, tj. do V w. n.e. nastąpił rozwój dróg, miast i rolnictwa, miała miejsce romanizacja i chrystianizacja. W V w. północną część Portugalii opanowali Swenowie, a południową Wizygoci. W VI w. całość Portugalii wchodzi w skład państwa Wizygotów. Na początku VII w. ziemie te znalazły się pod władzą Arabów. W wyniku reconquisty północne tereny zostały włączone do królestwa Leonu i Kastylii. Od XII w. Portugalia istnieje jako samodzielne państwo, a w okresie XIV- XVII w. stała się wielkim imperium kolonialnym.
Portugalia jest krajem o niskim stopniu urbanizacji. Tylko 35% ludności kraju mieszka w miastach. Największym miastem jest Lizbona – stolica państwa. Drugim po stolicy miastem jest Porto. Z innych miast można wymienić Coimbrę (pierwszą stolicę Portugalii), Bragę oraz Estriol, Sesimbrę (kąpieliska nadmorskie) i Fatimę ( z sanktuarium maryjnym). Na Maderze największym miastem jest Funchal, a na Azorach Ponta Delgada.
Większą część terytorium Portugalii zajmują wyżyny i góry, niziny natomiast występują wzdłuż wybrzeży morskich oraz w dorzeczu dolnego Tagu (port. Tejo) i Sado. Wyżyny i góry najwyraźniej zaznaczają się na północ od szerokiej doliny rzeki Tag, gdzie liczne pasma górskie wznoszą się prawie do 2000 m n.p.m. (m.in. Serra do Gerez 1544 m n.p.m., Serra de Nogueira 1201 m, Serra de Marao 1415 m i Serra da Estrela z najwyższym szczytem Portugalii kontynentalnej — Estrela 1991 m n.p.m.). Na południe od rzeki Tag wznosi się do 650 m n.p.m. wyżyna Alentejo. Najbardziej południową część kraju zajmuje płaskowyż Al-garve (578 m n.p.m.), nad którym góruje pasmo Serra de Monchique (902 m n.p.m.). Cały obszar Portugalii odwadniany jest przez rzeki zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Najdłuższe z nich to: Mondego (220 km), portugalskie odcinki Duero (322 km), Tagu (275 km) i Gwadiany (260 km).
Do Portugalii należą atlantyckie wyspy: Azory i Madera.
W starożytności terytorium dzisiejszej Portugalii zamieszkiwały plemiona luzytańskie i celtyckie, podbite w III w. p.n. e. przez Kartagińczyków. Po załamaniu się potęgi Kartaginy, półwysep opanowali Rzymianie (139 r. p.n.e.)- W czasach wędrówek ludów Portugalia dostała się pod wpływy Wizygotów, których chrześcijańskie królestwo zniszczył w VIII w. najazd arabski (711-14 r.). W kilkanaście lat później władcy nigdy nie podbitego państwa Asturii rozpoczęli odzyskiwanie utraconych terenów (rekonkwista). W końcu XI w. król Kastylii i Leónu Alfons VI podbił tereny położone na południe od Duero — tworząc nowe księstwo Portugalii, z ośrodkiem w Porto — i darował je swojemu zięciowi, księciu burgundzkiemu, Henrykowi. W 1147 r. jego syn Alfons, od 1139 r. król Portugalii, zdobył Lizbonę, a w latach 1158-66 przyłączył Alentejo. Proces powiększania terytorium i ostatecznego ukształtowania granic został zakończony podczas panowania Alfonsa III, który w 1249 r. zdobył Algavre. Od tego czasu Portugalia jako pierwsze państwo na świecie ma definitywnie wytyczone i w ciągu wieków niezmienione granice.
We wczesnym średniowieczu architektura w Portugalii rozwijała się pod silnym wpływem francuskiego budownictwa romańskiego. Powstały w tym czasie katedry w miastach: Braga, Porto, Evora, Coimbra, mające często cechy budownictwa obronnego.
Gotyk wprowadzili z końcem XII w. cystersi. Najstarszym jego przykładem jest klasztor i kościół w Alcobaca, ufundowany w XII w. przez króla Alfonsa, oraz zamki w Leiria (1131 r.), Pombal (1161 r.) i Estremoz (1201 r.).
Rozwinięte formy budownictwa późnogotyckiego wytworzyły z czasem oryginalny styl, zwany gotykiem manuelińskim, który znalazł odbicie przede wszystkim w bogatej dekoracji architektoniczno-rzeżbiarskiej. Najcenniejszymi jego przykładami są kościoły w Tomar (wielka nawa 1510-15 r.), Setubal (Igreja de Jesus 1498 r.), Batalha (Opactwo Santa Maria da Vitória — rozbudowane w latach 1495-1521), Guardzie (katedra 1390-1540 r.).
Położenie Portugalii na południowo-zachodnich krańcach Europy, na skrzyżowaniu szlaków wiodących do Afryki i Ameryki, odegrało istotną rolę w historii kraju, ułatwiając jej wybitne uczestnictwo w wielkich odkryciach geograficznych. Szczytowy okres potęgi przypada na przełom XV i XVI w., kiedy to wpływy Portugalii sięgają od Brazylii po Chiny i Indie.
Epoka odkryć geograficznych, będąca zarazem epoką renesansu, pozostawiła po sobie wiele klasycznych w kształcie budowli, jak kościoły i klasztory Nossa Senhora da Graca w Evorze (1531 r.), Sao Dominigos w Elvas (pierwsza połowa XVI w.), oraz Claustro de la Hospederija (1543 r.), Claustro de Santa Barbara (1550 r.) i Claustro Mayor (1557 r.) — wszystkie w Tomar.
Zwożone z kolonii bogactwa nie zabezpieczyły jednak Portugalii pewnej przyszłości. Nadmierny ciężar utrzymywania floty i wojna w Maroku (1578 r.) znacznie osłabiły władzę królewską, a przyłączenie do Hiszpanii na mocy unii personalnej (1580 r.) dopełniło końca wielkiej niegdyś potęgi.Przeniesienie dworu do Madrytu spowodowało również zmierzch kultury narodowej. Uwidoczniają się wówczas wpływy hiszpańskiego plate-resco, a także reminiscencje sztuki mauretańskiej.
Wykorzystując wojnę hiszpańsko-francuską oraz powstanie w Katalonii, Portugalia w 1640 r. ogłosiła niepodległość. Po utracie prawie wszystkich kolonii w południowej Azji (XVI w.), głównym źródłem bogactwa stała się Brazylia. Na bazie brazylijskiego złota i diamentów rozwinął się barok, zwany często stylem „jezuickim". Powstało wówczas wiele obiektów sakralnych z wnętrzami przeładowanymi polichromią i złoconą rzeźbą, jak monumentalny klasztor w Mafra (XVIII w.), kolegium jezuickie w Coimbrze (XVIII w.), kościoły Clerigos (1740 r.) w Porto i Engracia (1750 r.) w Lizbonie. W drugiej połowie XVIII w. odbudowano stolicę po wielkim trzęsieniu ziemi (1755 r.).
Pierwsza połowa XIX w. przyniosła Portugalii trzykrotną inwazję wojsk napoleońskich (1807-11 r.), oderwanie się Brazylii (1822 r.) oraz wojnę domową (1830-46 r.). W połowie wieku następuje pewna równowaga, rozbudowie ulegają miasta, rozwija się rybołówstwo oraz przemysł tekstylny. W budownictwie zaznaczyły się wpływy neoklasycystycznej architektury francuskiej (Basilica da Estrela w Lizbonie), natomiast nawrót do tradycji gotyckiej i manuelińskiej przyniósł romantyzm (pałac Pena w Sintrze, dworzec Rossio w stolicy kraju).
W XX w. Portugalia wkroczyła jako jedno z najbardziej zacofanych państw Europy. Od 1926 do 1974 r. kraj ten podlegał dyktaturze — generała A.Ó. Carmona (1926-32 r.), premiera A. Salazara (1932-68 r.) oraz premiera M.J. Caetano (1968-74 r.). W kwietniu 1974 r. w wyniku wojskowego zamachu stanu obalono rządy faszystowskie i zapoczątkowano głębokie przemiany w życiu politycznym i gospodarczym. Z wielkiego niegdyś imperium kolonialnego pozostało Portugalii tylko Makau — miasto leżące na południowym wybrzeżu Chin.
Sztuka współczesnej Portugalii wyróżnia się rozmachem, bogactwem form oraz umiejętnością wkomponowania nowoczesnych budowli w dawne otoczenie, jak kompleks kulturalny Fundacji Gulbenkiana czy Most 25 Kwietnia — oba w Lizbonie.